Τραγαία

«Κάτασπρα χωριουδάκια

χωμένα στις ελιές

ολόδροσα ρυάκια

με πράσινες φυλλάδες

Πύργοι τριγύρω Ενετικοί

το Απάνω Κάστρο αντίκρυ

όλ’ αναδίδουν μουσική

θρύλους και παραμύθια»

                               Ν. Κεφαλληνιάδης

Στο κέντρο του νησιού στο 16ο χλμ. της κεντρικής οδού, μέσα σε ένα εκτεταμένο ελαιόφυτο λεκανοπέδιο που προστατεύεται ολόγυρα από βουνά και λοφοσειρές είναι κτισμένα τα χωριά της Τραγαίας: το Χαλκί, ο Καλόξυλος, οι Ακάδημοι, το Κεραμί, το Μετόχι, ο Χείμαρρος, το Τσικαλαριό και τα Μονίτσια. Όλα αυτά συναποτελούν το Δημοτικό Διαμέρισμα Χαλκείου (Τραγαίας).

Η περιοχή είναι πυκνοφυτεμένη από ελιές, βελανιδιές, πλατάνια, αμπέλια, και οπωροφόρα δέντρα, που χάνονται στο βάθος χαραδρών και διακόπτονται εδώ κι εκεί από τα κτίρια των χωριών.

Η Τραγαία είναι από τις παλιότερα κατοικημένες περιοχές του νησιού και στην αρχαιότητα αποτελούσε ιδιαίτερο Δήμο. Ο Στέφανος Βυζάντιος γράφει: « Εστι και πόλις εν Νάξο Τραγαία εν η Τράγιος Απόλλων τιμάται». Οι αρχαιότητες που βρέθηκαν στην περιοχή επιβεβαιώνουν την άποψη αυτή.

Το Χαλκί αποτελεί το κέντρο, την καρδιά του Δήμου, είναι ένα από τα πιο ωραία χωριά της Νάξου, μια μικρή αρχοντική πολιτεία με σπίτια νεοκλασικού τύπου, καθαρούς πλακόστρωτους δρόμους, κρυμμένα όλα μέσα στα πανύψηλα πλατάνια και τις γέρικες ελιές.

Είναι συγκοινωνιακός κόμβος και το εμπορικό κέντρο της ορεινής Νάξου.

Αρχαιολογικά, Βυζαντινά και Ενετικά μνημεία

Μέσα στον ελαιώνα της Τραγαίας υπάρχουν κατάσπαρτα πολλά αρχαιολογικά μνημεία, βυζαντινές εκκλησίες γεμάτες τοιχογραφίες, επιγραφές και γλυπτά, ενετικοί πύργοι που μεταβάλλουν την περιοχή σε ένα απέραντο μουσείο.

Α. Απάνω Κάστρο

Βρίσκεται δυτικά του χωριού Τσικαλαριό. Περιλαμβάνει προϊστορικό τείχος που ήταν το φρούριο της παλιάς Τραγαίας. Στους πρόποδες του κάστρου ήταν αρχαίο νεκροταφείο με τάφους στρογγυλούς της ομηρικής εποχής. Στους τάφους βρέθηκαν αρχαία κτερίσματα και χρυσοί λέοντες. Η θέση αυτή του νεκροταφείου ονομάζεται από τους ιδιότυπους τύμβους, Αλωνάκια. Παρουσιάζει όψη ιδιαίτερα εντυπωσιακή, θυμίζοντας σχεδόν με την άγρια και επιβλητική μορφή της, την κοιλάδα των Βασιλέων στην Αίγυπτο. Στο ίδιο μέρος υπάρχει ένα πέτρινο μεγαλιθικό μνημείο (μενχίρ), μοναδικό σε ολόκληρη τη
Ν.Α. Ευρώπη. Ολόγυρα υπάρχουν ερειπωμένες διάφορες βυζαντινές εκκλησίες (Άγιος Ανδρέας, Χριστός, Άγιος Παντελεήμονας, κ.α.).

Β. Βυζαντινές Εκκλησίες

Η Παναγία η Πρωτόθρονη

Από τις παλαιότερες εκκλησίες της Νάξου. Πρωτοχτίστηκε στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους, ίσως τον 6ο αιώνα μ.Χ., σαν μια βασιλική. Επιγραφές, τοιχογραφίες, παλιές εικόνες μαρτυρούν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα αξιόλογο μνημείο της βυζαντινής εποχής και αποτελεί τη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα λειτουργούμενη για 15 συνεχείς αιώνες του νησιού.

Άγιος Γεώργιος ο Διασορίτης

Βρίσκεται σε απόσταση 5 λεπτών από το Χαλκί, τετράκλητος, σταυροειδής εγγεγραμμένος με τοιχογραφίες σημαντικότατες από τον 9ο αιώνα. Λένε ότι η εκκλησία είναι κτισμένη πάνω σε αρχαίο ναό του Δία, μάλιστα υπάρχει αρχαία επιγραφή της λατρείας του Σαράπιος στη Νάξο.

Αξιόλογες ακόμη εκκλησίες που παρουσιάζουν ενδιαφέρον είναι: Η Παναγία η Δαμνιώτισσα με δύο στρώματα τοιχογραφιών και ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στον Καλόξυλο. Ο ναός των Ταξιαρχών στο Κεραμί, του Αγίου Αντωνίου στο Μετόχι, ο Άγιος Στέφανος στο Τσικαλαριό, ο Άγιος Νικόλαος και η Παναγία στους Ακάδημους.

Πραγματικά η Τραγαία αποτελεί το Βυζαντινό Μυστρά των Κυκλάδων και δικαιολογημένα οι κάτοικοι αγωνίζονται για την ίδρυση Βυζαντινού Μουσείου που θα στεγάσει τους επικίνδυνα εκτεθειμένους και μεγάλης αξίας αρχαιολογικούς θησαυρούς της.  

Γ. Ενετικά Μνημεία

Στον κάμπο της Τραγαίας υπάρχους επίσης αρκετά βενετσιάνικα μνημεία όπως:

Ο Πύργος του Μπαρότση (Γρατσία)

Μεγαλόπρεπο παλιό κτίριο που κτίστηκε στις αρχές του 17ου αιώνα από την ενετική οικογένεια Μπαρότσι. Οι Μπαρότσι ήταν ισχυροί φεουδάρχες στην εποχή της τουρκοκρατίας. Ο Πύργος διατηρείται σε αρκετά καλή κατάσταση και είναι τριώροφος. Ισχυρά τείχη, καγκελόφραχτα παράθυρα, βαριές ξύλινες πόρτες, κρεμαστή ξύλινη γέφυρα, ζεματίστρα, επιγραφές και οικόσημα ομολογούν τους κτήτορες του και τις διαδοχικές επισκευές. Μ’ αυτόν είναι συνδεδεμένοι θρύλοι και παραδόσεις για ωραίες αρχοντοπούλες, γάμους και περιπέτειες.  

Οι Πύργοι του Μακροπολίτη στους Ακάδημους και στο Κεραμί

Οι Μακροπολίτες εξουσίαζαν την Τραγαία την εποχή της τουρκοκρατίας και πολέμησαν τους Φράγκους στο νησί μας. Και οι δύο σώζονται σε πολύ καλή κατάσταση.

Τοπικά Πανηγύρια

Του Άγίου Παχωμίου στο Τσικαλαριό, του Άγίου Πνεύματος στον Καλόξυλο, των Ταξιαρχών στο Κεραμί και του Ευαγγελισμού στο Χαλκί.

Ιδιαίτερες Τοπικές Συνήθειες

Τις απόκριες σφάζουν τους χοίρους, ντύνονται μοσχάροι (μασκαράδες) και την Καθαρή Δευτέρα κορδελλάτοι και λεβέντες που γυρίζουν τα χωριά - μπαϊράκια - και χορεύουν στις πλατείες με ντουμπανοσούβλιαρα.

«Τώρα τις απόκριες

ζουρλάθηκαν οι γριές

δώστε του χορού να πάει

μαύρη γη θα μας εφάει…»

Τα έθιμα τις απόκριες θυμίζουν αρχαία Διονύσια με τα διάφορα πειράγματα και λογοπαίγνια.

Το Πάσχα γίνονται οι “αγάπες” και το έθιμο της “αναφωτάρας” στον Καλόξυλο.

Βάφουν τα κόκκινα αυγά, πλάθουν τα “Λαζαράκια” και ασπρίζουν αυλές και δρόμους.

Τα Φώτα αγιάζουν τα νερά στα πηγάδια και στις βρύσες. Με τον αγιασμό ραντίζουν τα κτήματα, τα δέντρα και τα ζώα για την “καλή σοδειά”. Του Σταυρού και της Σταυροπροσκυνήσεως μοιράζουν βασιλικούς, κλαδιά ελιάς και βιολέτες.

Στη γιορτή του Άγιου Παχωμιού στις 15 Μαΐου μαζεύεται στο Τσικαλαριό στο μικρό ξωκλήσι του Αγίου πολύς κόσμος, ιδίως μητέρες και μικρά παιδιά για να περάσουν από την κουλούρα του «Άη - Παχούμη». Πιστεύουν ότι το κουλουροπέρασμα αυτό δυναμώνει τα παιδια και τα προστατεύσει από τις αρρώστιες και μάλιστα την ελονοσία.