ΣΗΜΑΔΙΑ ΝΑΞΙΑΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

Αποστόλη Ν. Σαχά

Γράφοντας αυτό το κείμενο ελπίζω να καταξιώσω μέχρι ένα σημείο τον σκοπό μου, που ασφαλώς δεν είναι η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ή ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ διαπαιδαγώγηση κάποιου αναγνώστη, αλλά κάνοντας μια πολύ σύντομη παρουσίαση της καλλιτεχνικής κληρονομιάς του νησιού, να βοηθήσω στο να γίνουν κατανοητά δύο πράγματα: πρώτον η ΑΝΑΓΚΗ ΝΑ ΔΙΑΤΗΡΗΘΕΙ ΣΩΣΤΑ ΚΑΙ ΧΡΗΣΙΜΑ αυτή η κληρονομιά και δεύτερον, έστω και με μια σύντομη αναδρομή στα περασμένα, να κατακτήσουμε μια μεγάλη αλήθεια, ότι η ΤΕΧΝΗ στάθηκε πάντα μια από τις αποφασιστικές και δραστήριες δυνάμεις για την οικοδόμηση του πολιτισμού στη Νάξο.

Ο άνθρωπος οδηγείται στην καλλιτεχνική δημιουργία από την ανάγκη να εκφρασθεί ή καλύτερα από την ανάγκη να δώσει μορφή. Η ιστορία της τέχνης είναι ιστορία της μορφής και μπορούμε να ισχυριστούμε ότι θεωρητικά οι καλλιτεχνικές μορφές, με τις οποίες ο καλλιτέχνης μπορεί να εκφράσει τα ιδιαίτερα προσωπικά τους βιώματα, είναι άπειρες.

Η τέχνη είναι λοιπόν μια μορφή που εκφράζει νόημα. Είναι μια ιδιότυπη γλώσσα, με την οποία ο δημιουργός εξωτερικεύει τις βαθύτερες κινήσεις της ψυχής του, τη σχέση του δηλαδή με την πραγματικότητα, με τη ζωή και με τον κόσμο γενικότερα. Ο κόσμος της τέχνης είναι απέραντος όσο και η φυλή των ανθρώπων.

Πέρασαν ίσως πολλές χιλιάδες χρόνια μέχρι να κατορθώσει ο άνθρωπος να κυριαρχήσει με συνειδητό τρόπο στον συναισθηματικό του κόσμο και να μπορέσει να κατευθύνει την έμπνευσή του, οι πρώτες ρίζες όμως της καλλιτεχνικής δημιουργίας βρίσκονται πολύ βαθύτερα, όταν τις ατέλειωτες νύχτες του χειμώνα ο μακρυνός σπηλαιόβιος πρόγονος του σημερινού πολιτισμένου ανθρώπου, μπροστά στη φωτιά με κάποιο ξύλο στο χέρι, προσπάθησε να χαράξει τα πρώτα δείγματα της τέχνης του και έτσι να εξωτερικεύσει τα σκιρτήματα του εσωτερικού του κόσμου.

Είναι απαραίτητο πράγμα να κατανοήσουμε ότι από τότε που εμφυσήθηκε στον άνθρωπο η πνοή της δημιουργίας, η τέχνη αποτελεί μια αυτόνομη οντότητα, με δικούς της σκοπούς και κανόνες.

***

Η ΤΕΧΝΗ στο πέρασμα των αιώνων έχει ένα ενεργητικό ρόλο μέσα στην κοινωνική ζωή. Η Ναξιακή παρουσία σε όλες τις περιόδους της τέχνης είναι λαμπρή, όπως διαπιστώνεται από τις ανασκαφές με τον πλούτο των ευρημάτων, τα οποία μαρτυρούν την αγάπη των Ναξίων για την Τέχνη, από τα πρώτα χρόνια της ανθρώπινης παρουσίας στο νησί.

            Θα χρειάζονταν πολύς χρόνος για να παρουσιασθεί η τεράστια όσο και πολύπλευρη προσφορά του νησιού στην τέχνη, καθώς οι ρίζες του χάνονται στο βάθος χιλιετηρίδων.

            Η Νάξος κατά την αρχαιότητα απέκτησε σύντομα ηγετική θέση.

            Παράλληλα με την ανάπτυξη του εμπορίου και της ναυτικής δύναμης, οι Νάξιοι ανέπτυξαν και λαμπρή καλλιτεχνική δραστηριότητα.

            Το μάρμαρο του νησιού υπήρξε για τους καλλιτέχνες του θαυμάσια πρώτη ύλη.

            Δείγματα της Ναξιακής μνημειακής τέχνης υπάρχουν στη Δήλο, τους Δελφούς, αλλά και άλλου, πάνω στο νησί, εκτός βέβαια από τα πλούσια αρχαιολογικά ευρήματα και τα λείψανα της αρχαίας Νάξου: κύριοι εκφραστές της ακμής του νησιού, οι δυο ΚΟΥΡΟΙ στις Μέλανες και τον Απόλλωνα, που μισοτελειωμένοι καθώς είναι, θαρρείς πως η ημιτελής μορφή τους, οφείλεται στο ξαφνικό σταμάτημα της ζωής του δημιουργού τους.

            Ένα ακόμη δείγμα ανεκτίμητης καλλιτεχνικής κληρονομιάς, ο ναός του Απόλλωνα στο νησί Παλάτια, με την περίφημη «ΠΟΡΤΑΡΑ», που πρωτοαντικρίζοντάς την, λες κι αναδύεται στης θάλασσας το φόντο, πανώρια εικόνα σ’  αρχαίο ναό.

            Από την Ελληνιστική εποχή υπάρχει ο Πύργος του Χειμάρρου, ένα αρχαιολογικό απομεινάρι από τα καλύτερα διατηρημένα στην Ελλάδα.

            Στην ΚΕΡΑΜΕΙΚΗ, η Ναξιακή παρουσία είναι επίσης αξιόλογη.

            Το εργαστήρι κεραμεικής του νησιού, από τα σπουδαιότερα μέχρι τα μέσα του 7ου π.χ. αιώνα, παρουσίασε λεπτά και σφιχτοδεμένα σε σχήμα αγγείου, με πυκνό σχέδιο και αφηγηματικές σκηνές.

            Στη ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ, όπως και στην υπόλοιπη αρχαία Ελλάδα, έτσι και για τη Ναξιακή, πηγή πληροφοριών μας είναι η Ζωγραφική των αγγείων. Στη Ζωγραφική αυτή παρ’ ό,τι είναι καθαρά γραμμική, οι Νάξιοι μπόρεσαν, με την έντονη παραστατική αφήγηση και την εξαιρετική απόδοση των μορφών να παρουσιάσουν αριστουργήματα.

            Ο Καθηγητής Πανεπιστημίου Βασ. Λαμπρινουδάκης, στην εργασία του «ΑΡΧΑΙΑ ΝΑΞΟΣ, ΙΣΤΟΡΙΑ – ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ», αναφέρει «... για την ήρεμη ένταση στη ζωή του σχήματος, σε μια ομάδα Ναξιακών αγγείων που είναι γνωστά με το χαρακτηριστικό όνομα «ΓΡΑΜΜΙΚΟΙ ΝΗΣΙΩΤΙΚΟΙ ΑΜΦΟΡΕΙΣ». Θαυμάσιο είναι το παράδειγμα του ελαφιού, σ’ ένα τέτοιο αγγείο στη Στοκχόλμη, όπου με μόνο μέσο τη γραμμή, ο ζωγράφος φτάνει σε μια εντελώς καθαρά πλαστική απόδοση της μορφής».

            Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι οι Νάξιοι, όπως στη ΓΛΥΠΤΙΚΗ και στην ΚΕΡΑΜΕΙΚΗ, έτσι και στη ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ, έδωσαν ένα δυναμικότατο παρόν προσφέροντάς μας δείγματα της δουλειάς τους, εφάμιλλα άλλων άξιων καλλιτεχνών της αρχαιότητας.

            Υπάρχουν σπουδαία αριστουργήματα, που μαρτυρούν κάτι τέτοιο, μια και η πλούσια αρχαιολογική κληρονομιά του νησιού δικαιώνει τον χαρακτηρισμό της Νάξου ως έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους.

            Αν από την αρχαιότητα η καλλιτεχνική κληρονομιά βαραίνει σημαντικά στην Ιστορία του νησιού, η ανακάλυψη των Βυζαντινών μνημείων στη Νάξο και η ιδιαίτερη σημασία, που αναγνωρίστηκε σ’ αυτά, συνέχισαν να κρατούν το νησί από πλευράς καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος στις πρώτες πολιτιστικές θέσεις.

            Τα χριστιανικά μνημεία του νησιού καλύπτουν όλες τις περιόδους της Χριστιανικής τέχνης.

            Η Βυζαντινή ζωγραφική περισσότερο από κάθε άλλη είναι δύσκολο να κατανοηθεί από την πλειοψηφία, γιατί δεν έχει αυτή τη φυσική ωραιότητα που έλκει με την πρώτη ματιά τον θεατή, π.χ. η βυζαντινή εικόνα, δεν μπορούμε να πούμε ότι είναι ένας ζωγραφικός πίνακας με θρησκευτικό θέμα, αλλά μια αγιογραφία με ιερατικό και λειτουργικό χαρακτήρα που σε μεταφέρει σε ένα πνευματικό κόσμο. Μια κορυφαία προσωπικότητα της μουσικής τέχνης ο Μπετόβεν, μας αναφέρει χαρακτηριστικά: «... αποστολή του καλλιτέχνη είναι να φτερουγίζει μέχρι τη θεότητα και να φέρνει τις ακτίνες της, στην ψυχή του ανθρώπου ...»

Πενήντα περίπου βυζαντινές εκκλησίες με περίτεχνο ζωγραφικό διάκοσμο είναι σπαρμένες σ’ όλο το νησί. Χαϊδεύοντας με το μάτι τους τοίχους με τις αγιογραφίες, έχεις πολλά να διδαχτείς ... λίγα μνημεία μπορούν να χαρίσουν τη συγκίνηση που αισθάνεται κανείς μέσα σ’ αυτές τις μικρές εκκλησίες που παραμένουν ζωντανά μνημεία τέχνης και πίστης.

Στις αγιογραφίες τους, οι μορφές των αγίων θυμίζουν τις ωραιότερες στιγμές της Βυζαντινής τέχνης και αποτελούν μαρτυρία για τη μεγάλη πολιτιστική στάθμη του νησιού την περίοδο αυτή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο τρίκογχος τρουλαίος ναός της ΠΑΝΑΓΙΑΣ της ΔΡΟΣΙΑΝΗΣ, ο εσωτερικός χώρος του οποίου, αισθητικά είναι συναρπαστικός με τις καλύτερα διατηρημένες στην Ελλάδα τοιχογραφίες της προεικονομαχικής περιόδου.

Για τους ναούς αυτούς με τα υπέροχα δείγματα της χριστιανικής πίστης θα μπορούσαν  να γραφτούν πολλά, αλλά ο χώρος είναι μικρός (... εξ άλλου, με λεπτομερή αφήγηση και πλήρη αναφορά στα χριστιανικά μνημεία και τις αγιογραφίες τους έχουν γράψει διάφορες μελέτες οι: ο καθηγητής πανεπιστημίου Ν. Δρανδάκης, ο Ν. Κεφαλληνιάδης, ο Γ. Μαστορόπουλος, ο Γ. Δημητροκάλλης κ.α)

Κάνοντας μια σύντομη παρουσίαση μπορώ να πώ ότι η ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ είναι ένας δεσμευμένος τρόπος ζωγραφικής, γιατί δεν μπορεί να ακολουθήσει δικούς της κανόνες, αλλά πρέπει να προσαρμόζεται στην αρχιτεκτονική του χώρου και τα χρώματα να εναρμονίζονται με το σύνολο.

            Αυτή την πλήρη εναρμόνιση συναντάς στα Ναξιακά αυτά μνημεία με τις τέλειες ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΕΣ τους, που συνθέτουν ένα αληθινό αριστούργημα τέλειας ζωγραφικής έκφρασης, μιας ζωγραφικής που φανερώνει ότι ο Χριστιανισμός σαν βαθύτατη πνευματική θρησκεία, δεν ήταν δυνατό να έμενε μακριά από την τέχνη.

            Για μας, που έχουμε γεννηθεί και ανατραφεί, όχι μονάχα αισθητικά, μα και ηθικά και λειτουργικά μέσα στη Βυζαντινή παράδοση της Ορθοδοξίας, αυτοί οι χώροι πρέπει να έχουν μια ιδιαιτερότητα. Σίγουρα αποτελούν ανεκτίμητη κληρονομιά, σταθμοί διάσπαρτοι στο πέρασμα των αιώνων, μάρτυρες της ανάγκης των πιστών να αφιερώσουν στον Θεό ό,τι ωραιότερο και πολυτιμότερο είχαν, μάρτυρες μιας εκπληκτικής έκφρασης της χριστιανικής πίστης.

            Κάνοντας αυτή τη σύντομη αναδρομή, είδαμε ότι όλο αυτό το πολύτιμο καλλιτεχνικό υλικό, αποτελεί το πιο σημαντικό τεκμήριο για την προσφορά της Νάξου στην τέχνη. Τα κάθε λογής λογής καλλιτεχνικά δημιουργήματα μας θαμπώνουν · όλα μας βοηθούν να συνθέσουμε με αρκετά πειστικό τρόπο την πολύμορφη εικόνα του Ναξιακού παρελθόντος.

            Αυτά τα αναρίθμητα καλλιτεχνήματα αποτελούν λαλίστατους μάρτυρες για τον τρόπο ζωής, την κοινωνική δομή, τη θρησκεία, την υψηλή στάθμη της τέχνης και της τεχνικής του Ναξιακού κόσμου.

***

            Νάξος, αρχαιολογικό κόσμημα του Ελληνισμού, φάρος θρησκευτικής πίστης, ο τόπος που συγκεντρώνει όλη την ιστορία της τέχνης στην Ελλάδα, ο τόπος που μοιάζει με ΜΟΥΣΕΙΟ. Σ’ αυτό το απέραντο Μουσείο υπάρχουν τα δημιουργήματα όλων αυτών που υπηρέτησαν την τέχνη στο νησί και που σ’ αυτά είναι αποτυπωμένα τα αισθήματα, οι συγκινήσεις, η ευαισθησία και γενικά η προσωπικότητά τους. Οι καλλιτέχνες αυτοί έδωσαν ένα υψηλό μέτρο τέχνης τόσο σπουδαίο, που τα έργα τους έγιναν σταθμοί στην εξέλιξη της τέχνης.

            Ναξιακή παρουσία σε όλες τις περιόδους της Προχριστιανικής τέχνης.

            Ναξιακή παρουσία στη Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή τέχνη με έργα σταθμούς.

Έργα ανεκτίμητης αρχαιολογικής καλλιτεχνικής αξίας.

Έργα που φώτισαν την ψυχή και το νου των Ναξίων σε όλα τα Μεταχριστιανικά χρόνια.

Έργα που άντεξαν στην επιδρομή του καιρού και των ανθρώπων.

ΕΡΓΑ που στέκονται εκεί και μαρτυρούν ένα παρελθόν, που απόμεινε κεραυνοβολημένο από την αδιαφορία, να μας ανιστορεί περασμένα μεγαλεία πνευματικής ακμής.

Πιστεύω ότι αυτήν την καλλιτεχνική κληρονομιά θα πρέπει να τη δούμε, όχι μόνο σαν αναφορά στο παρελθόν, αλλά σαν στοιχείο του παρόντος, ενός στοιχείου δυναμικού που θέλει να μας κάνει κοινωνούς του ίδιου πολιτισμού και συγκληρονόμους της ίδιας καλλιτεχνικής αυτής περιουσίας.

Οι Νάξιοι, αγωνιστές άνθρωποι, που από τον Αρχαίο κόσμο ως τα σήμερα, δημιούργησαν και δημιουργούν ό,τι καλύτερο παρουσίασε η Ελληνική Τέχνη και ό,τι πιο άξιο έχει ο πολιτισμός μας, καλούνται να προστατεύσουν το λαμπρό καλλιτεχνικό παρελθόν τους. Είναι απαράδεκτο να μένουν έκθετα τα αρχαιολογικά αριστουργήματα, που καταξιώνουν το λαμπρό παρελθόν του νησιού, τα Μοναστήρια και οι Βυζαντινές εκκλησίες, που είναι σίγουρα συλλημένοι χώροι,τα Ενετικά απομεινάρια, που αφημένα στο σαράκι του χρόνου, περιμένουν και χειρότερα.

... παλιοσύνη που θα την  έλεγες διάρκεια

παλιοσύνη που θα την ΕΝΙΩΘΕΣ φθορά ...

Τα Ναξιακά σημάδια της τέχνης, αυτές οι πηγές φωτισμού δεν είναι μόνο η μαρτυρία πολιτισμών, δεν είναι μόνο η καταγραφή ενός καλλιτεχνικού κόσμου, που κινδυνεύει να αφανιστεί εντελώς, δεν είναι μόνο η σύνδεση του χθές με το σήμερα, ΑΛΛΑ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΡΙΖΕΣ ΜΑΣ, είναι τα ΤΕΚΜΗΡΙΑ της Ναξιακής αρχαιολογικής προυσίας στην τέχνη, είναι τα σημάδια της τέχνης των μεγάλων δημιουργών, που έφτιαξαν αριστουργήματα, είναι τέλος δείγματα τέχνης του ΑΠΛΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ, που η πλούσια φαντασία και το μεράκι του για δημιουργία, μας έδωσε τα τέλεια επιτεύγματα της λαίκής μας χειροτεχνίας και τόσα άλλα καλλιτεχνήματα.

Καλούμαστε να περισώσουμε Ο,ΤΙ ΑΠΟΜΕΙΝΕ, το έργο – μνημείο της αρχαιότητας, την αγιογραφία, τη λαίκή ζωγραφιά, το απλό σχέδιο, τα χειροτεχνήματα, όλα τα στοιχεία της λαικής μας τέχνης, όλη αυτή την τεράστια πολιτιστική κληρονομιά που χρόνο με χρόνο καταστρέφεται και χάνεται.

Καλούμαστε να προστατέψουμε, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, ΟΛΑ τα δείγματα της Ναξιακής τέχνης, να δραστηριοποιηθούμε από σήμερα κιόλας για να σταματήσουμε το ΜΕΓΙΣΤΟ ΚΑΚΟ, ΤΟ ΞΕΠΟΥΛΗΜΑ ΤΗΣ ΝΑΞΙΑΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ και την ΑΡΧΑΙΟΚΑΠΗΛΕΙΑ.

Να ξαναζωντανέψουμε το χθες δημιουργώντας κατάλληλους χώρους, που θα στεγάσουν, Ο,ΤΙ ΑΠΟΜΕΙΝΕ, για να μπορέσουν τα παιδιά μας στον αυριανό κόσμο, να διατηρήσουν την αγάπη για ό,τι είναι ανθρώπινο. Να διαφυλάξουμε γι’ αυτά, ό,τι είναι ωραίο ή απλώς συγκινητικό, ΤΟΣΟ ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑ ΠΟΥ ΝΙΚΗΣΕ ΤΟ ΧΡΟΝΟ, ΟΣΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΑΠΕΙΝΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΤΟΥ ΑΝΩΝΥΜΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ.

Παράδοση: Δυναμικό κίνητρο για το μέλλον

«... όπως είναι οι άνθρωποι

έτσι φαίνεται ο κόσμος»

            Παράδοση και Πολιτισμός, δύο έννοιες δεμένες γερά με την παρουσία και πορεία του ανθρώπου στη γη, ένα θέμα που βέβαια δεν εξαντλείται στις λίγες αυτές γραμμές, είναι όμως πάντα επίκαιρο.

            Ο καθένας μας, γνωρίζει πως ο λαός που χάνει τη Παράδοσή του δεν έχει  βάση για να στηριχτεί και μέσα να δημιουργήσει, με αποτέλεσμα χάνοντας την παρουσία του σαν αυτόνομη ενότητα, να μένει ανίκανος να προσφέρει κάτι θετικό στο στήσιμο του Πολιτισμού. Όλοι γνωρίζουμε ότι πολιτισμός είναι, τα όσα ο άνθρωπος σαν μέλος της κοινωνίας κατόρθωσε να πετύχει και να δημιουργήσει και που συμβάλλουν στην καλυτέρευση των όρων διαβίωσής του, ώστε ν’ απολαμβάνει τα υλικά και πνευματικά αγαθά. Έτσι το πολιτιστικό επίπεδο βρίσκεται σε στενή συνάρτηση με την Επιστήμη, την Τέχνη, την κοινωνική διαβίωση, την οικονομική ανάπτυξη. Είναι λοιπόν ο Πολιτισμός ό,τι ωραίο και αληθινό, είναι καθώς είπε ο Σολωμός «όμορφος κόσμος, ηθικός, αγγελικά πλασμένος». Είναι αλήθεια όμως αυτό στον καιρό μας; Μέσα στη βροχή των χαρακτηρισμών που έδωσαν, δίνουν και θα δώσουν στην εποχή μας (εποχή της ατομικής ενέργειας, του ηλεκτρικού σπιτιού, των διαπλανητικών ταξιδιών, της πληροφορικής κ.λ.π.), μπορούμε να πούμε ότι την χαρακτηρίζει και κάτι ακόμη, η έλλειψη Πολιτιστικής και γενικά Πνευματικής τροφής - στο μεγαλύτερο τουλάχιστον ποσοστό του ανθρώπινου δυναμικού- . Ο σύγχρονος άνθρωπος δεν είναι καθόλου ευτυχισμένος και δικαιολογημένα, αφού έχουν διαψευσθεί όλες οι θετικές προσδοκίες του για ευτυχία · κάποτε φανταζόταν πως ήταν δυστυχισμένος, γιατί του έλειπαν τα μέσα και τώρα που τα απόκτησε τρομάζει καθώς τα βλέπει να στρέφονται εναντίον του. Η έλλειψη της πνευματικής τροφής δεν ήταν βέβαια «σωστό» να μην αγγίξει και τη χώρα μας, με αποτέλεσμα ο σύγχρονος τεχνικοοικονομικός πολιτισμός, που κατακλύζει τον τόπο μας και μαγεύει τη φαντασία των σύγχρονων μας, να γίνει η αιτία διαζυγίου που πήρε το πνεύμα από τη ζωή μας. Το πνεύμα ξεριζωμένο από τη ζωή και τις οργανικές προεκτάσεις της, παραδίνεται ανυπεράσπιστο στις τεχνικές του μαζικού πολιτισμού των αγαθών. Η εποχή μας σήμερα δεν είναι φοβερή, γιατί τα χωριά μας είναι βουτηγμένα στην κακοριζικιά (πάντα έτσι ήταν), ούτε γιατί στις πόλεις κολυμπάμε μέσα στον πιο βάρβαρο ευδαιμονισμό. Είναι φοβερή κυρίως, γιατί υπάρχει το κενό της Πολιτιστικής και Πνευματικής τροφής. Το σπάσιμο κάθε δεσμού – ηθικού, συναισθηματικού, ιστορικού – με το παρελθόν βοήθησε στο να γίνουν εύθραστοι οι κοινωνικοί δεσμοί, με αποτέλεσμα το μέλλον να τρομάζει όλους μας. Ποιος θα εμπνεύσει στους νέους την όρεξη για δουλειά, τη χαρά της δημιουργίας, τη δύναμη της θέλησης; Ποιος θα σώσει στον τόπο μας το νέο ταλαντούχο επιστήμονα από τον βιοποριστικό επαγγελματισμό; Ποιος θα σώσει στον τόπο μας τον προικισμένο καλλιτέχνη από τη στέρηση; Ποιος τέλος θα εξασφαλίσει στον τόπο μας, στον πνευματικό άνθρωπο μια απερίσπαστη από βιοτική μέριμνα ζωή, για να μπορέσει να δημιουργήσει; Έτσι έχουν δυστυχώς και στον τόπο μας τα πράγματα και όποιος θυμώνει μ’ αυτά, άδικα θυμώνει. Χτίζουμε πάνω στην άμμο όσο δεν συνειδητοποιούμε πως είναι ανάγκη ζωής να δώσουμε στους νέους τον τρόπο να εκφρασθούν σ’ όλους τους τομείς, στην Επιστήμη, την Τέχνη, την Τεχνική. Εδώ μπορούμε να πούμε πως η Παράδοση ως κοινωνική λειτουργία κλείνει μέσα της πολύ αγάπη, ανθρωπιά και διάθεση για προστασία κυρίως του νέου ανθρώπου. Πρέπει να βρεθούν τρόποι αποφυγής των μεθόδων εκείνων, που ύπουλα έχουν εισχωρήσει στη ζωή μας και που αποσκοπούν στο να υποκαταστήσουν υπέρτατες πραγματικότητες, όπως π.χ. της οικογένειας, του ξεριζωμού μας από τη μητρική γη, της νόθευσης τέλος της Πολιτιστικής ζωής και Παράδοσής μας. Ας σεβαστούμε κυρίως αυτή την Παράδοση, αυτόν τον δυναμικό σπόρο, που η συνειδητοποιήση της αξίας του, οδηγεί στην αυτογνωσία και στη φρόνηση και που αποτελεί δυναμικό κίνητρο για τη δημιουργία του μέλλοντος. Ας θυμηθούμε τα λόγια του Αϊνστάιν «πάτησα στους ώμους του παρελθόντος, για να ρίξω μια ματιά στο μέλλον».

            Θα συμβάλλουμε έτσι θετικά στον πολύπαθο σύγχρονο Πολιτισμό, γιατί ο πολιτισμός είναι η ορατή προβολή της ψυχής του ανθρώπου πάνω στη σκηνή της Ιστορίας. Μια παλιά κινέζικη σοφία, πιστεύω πως μένει πάντα αληθινή: «όπως είναι οι άνθρωποι, έτσι φαίνεται ο κόσμος».

ΠΑΡΑΔΟΣΗ – ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ – ΤΕΧΝΗ

            Κάθε τι που σήμερα είναι παλιό, χτες ήταν μια καινοτομία. Κάθε νέο και προοδευτικό, αύριο θα γίνει με τη σειρά του συνήθεια, παράδοση, ρυθμός ζωής και θα παραχωρήσει τη θέση του ύστερα από λίγο σε κάτι άλλο. Αυτή η αδιάκοπη δημιουργία, καθιέρωση και υπέρβαση έχει τη ρίζα της στην ελευθερία της ανθρώπινης φύσης και πηγάζει από την ανάγκη της αλλαγής και από την αναζήτηση του καλύτερου και τελειότερου.

            Πίσω όμως απ’ αυτήν την πορεία αποκαλύπτεται μια ακόρεστη δίψα, μια πνευματική απληστία, η μόνη θετική και γνήσια ανθρώπινη που υπόσχεται την πρόοδο.

            Όπως κι αν δει κανείς την παράδοση είναι μια ευεργετική λειτουργία, που της αξίζει ο σεβασμός · αυτός όμως πρέπει να είναι αποτέλεσμα της αγάπης για τον άνθρωπο · γιατί η παράδοση είναι ανθρώπινη διαδικασία και τον άνθρωπο υπηρετεί. Δεν είναι μια τροχοπέδη της εξέλιξης, αλλά αναγελλία, αναμονή και υπόσχεση καλύτερου μέλλοντος. Ό,τι δημιουργείται στο παρόν, έχει τις ρίζες του στο παρελθόν, όπως στο παρόν θα στηρίζεται και εκείνο που θα δημιουργηθεί στο μέλλον.

Ό,τι απόμεινε

... παλιοσύνη που θα την έλεγες διάρκεια,

παλιοσύνη που θα την ένιωθες φθορά

            Ολοένα και περισσότερο γίνεται αντιληπτή στις μέρες μας η μεγάλη σημασία της προστασίας και διατήρησης των κάθε είδους μνημείων και παραδοσιακών κτισμάτων. Το θέμα παρουσιάζει -  πρέπει να παρουσιάζει – ιδιαίτερη σπουδαιότητα για το νησί μας, το οποίο με την ιστορία του είναι γεμάτο από τέτοια δημιουργήματα. Σε όλες τις περιόδους του πολιτισμού, η Ναξιακή προσφορά είναι λαμπρή. Από πλευράς καλλιτεχνικού ενδιαφερόντος, η πλούσια αρχαιολογική και βυζαντινή κληρονομιά, δικαιώνει την παρουσία του νησιού στις πρώτες πολιτιστικές θέσεις. Την καλλιτεχνική αυτή κληρονομια πρέπει να τη δούμε, όχι μόνο σαν αναφορά στο παρελθόν, αλλά σαν στοιχείο του παρόντος, ενός στοιχείου δυναμικού που θέλει να μας κάνει κοινωνούς του ίδιου πολιτισμού και συγκληρονόμους της ίδιας καλλιτεχνικής αυτής περιουσίας. Να τονίσω εδώ ότι ένα αρχιτεκτονικό μνημείο, ένα παραδοσιακό κτίσμα, ένα βυζαντινό απομεινάρι δεν είναι απλώς χρήσιμο, πέρα από την χρησιμότητα ή και την όποια καλλιτεχνική σπουδαιότητα, έχει και κάποια άλλη σημασία. Είναι έργο δεμένο με μια ορισμένη στιγμή κάποιων ατόμων ή ενός ολόκληρου λαού.

            Επομένως εκφράζει μια νοοτροπία, ρίχνει κάποιο φως στην εξελικτική πορεία του κοινωνικού συνόλου.

            Στην κατάσπαρτη με κάθε είδους μνημεία Νάξο, θα έπρεπε από καιρό να έχει οργανωθεί ένα είδος σταυροφορίας για τη συντήρηση και τη διάσωσή τους. Οι αρχαιολογικοί θησαυροί, καθώς και το υπόλοιπο μνημειακό και βυζαντινό υλικό, διαβρώνεται από τον χρόνο και εξαφανίζεται με ραγδαίο ρυθμό εξαιτίας της αδιαφορίας που οδηγεί στην εγκατάλειψη.

            Από επώνυμους Ναξίους των γραμμάτων και των τεχνών, γίνεται στις μέρες μας προσπάθεια για την προστασία των χριστιανικών μνημείων.

            Η προσπάθεια αυτή δεν ξεκινά μόνο από αγάπη και σεβασμό για το καλλιτεχνικό παρελθόν του νησιού, αλλά κυριαρχείται από την αγωνία αυτών των ανθρώπων για το τι μέλλει γενέσθαι.

            Η αγωνία για τον επερχόμενο μαρασμό των καλλιτεχνημάτων αυτών πρέπει να κατέχει όλους τους Ναξίους. Η κάθε λογής φθορά τους, ας αγγίξει πρώτα τις ευαίσθητες χορδές του πατριωτισμού μας, ας καταλάβουμε επιτέλους πως η εγκατάλειψή τους πρέπει να αποτραπεί για έναν κυρίως λόγο, γιατί θίγει, βλάπτει τον άνθρωπο και ως άτομο και ως πολίτη.

            Για να έχει θετικά αποτελέσματα η προσπάθεια αυτή, θα πρέπει να κατανοήσουμε τη μεγάλη, την ανεπανόρθωτη φθορά αυτών των μνημείων, που αφήσαμε να συντελεσθεί από αναβλητικότητα, τη μειωμένη ευαισθησία στην οικοδομική αναρχία, την ιστορική και σε μεγάλο βαθμό καλλιτεχνική σπουδαιότητα, που έχουν τα μνημεία αυτά, καθώς και την από κάθε απόψη μεγάλη σημασία που παρουσιάζει η διατήρησή τους.

            Είναι χρέος όλων μας, αυτά τα κάθε λογής λογής μνημεία του νησιού, που τόσο αρμονικά είναι δεμένα με το φυσικό τοπίο και την ιστορία του, να την προστατεύσουμε, όχι μόνο από τη διαβρωτική επενέργεια του χρόνου, αλλά με συνεχή επαγρύπνηση να εμποδίσουμε με κάθε τρόπο και μέσο την αρχαιοκαπηλεία και τη σύλησή τους.

            Η επιτυχία μιας τέτοιας πολιτιστικής εκστρατείας γύρω από το πάντα επίκαιρο αυτό πρόβλημα, ας είναι κύριο μέλημά μας.

Γιατί προς Θεού, με την πολιορκία που μας κάνει αυτός ο περίφημος κοσμοπολίτικος και επί των ημερών μας παγκοσμιοποιημένος τουρισμός, κινδυνεύει, όχι μόνο να αφανισθεί η «αρχετυπικότητα» του νησιού, αλλά κινδυνεύουμε εμείς να αποκοπούμε από τις ρίζες μας.

Στην προσπάθεια λοιπόν να περισωθούν κάποιες έστω μνήμες από τα «άγια των αγίων» της λαϊκής και πολιτιστικής παράδοσης του νησιού μας, ας κάνουμε πράξη να κρατήσουμε ανέπαφο τουλάχιστον ό,τι απόμεινε.

***