Φιλωτίτικο Καλοσώρισμα

Έχουμε πάρει τον κεντρικό δρόμο από τη Χώρα για τα χωριά και, αφού αφήσουμε το λιόφυτο κάμπο της Τραγαίας και το όμορφο Κεραμί, φτάνουμε στη στροφή του Τιμίου Σταυρού. Από εκεί ο επισκέπτης ατενίζει για πρώτη φορά το Φιλώτι. Πρόκειται για μια από τις πιο ευχάριστες εκπλήξεις που έχει νιώσει στη ζωή του. Εκείνο το ξαφνικό θέαμα, που ανοίγεται μπροστά του, είναι πράγματι ένα οπτικό θαύμα. Έχει μπροστά του το κάτασπρο Φιλώτι, που σκαρφαλωμένο αμφιθεατρικά στα δυο του υψώματα, Κλέφαρο και Ραχίδι, κεντρίζει επίμονα τη διάθεση του επισκέπτη να το γνωρίσει από κοντά. Η φυσική ομορφιά του Φιλωτιού είναι απαράμιλλη. Σ’ αυτή την προνομιακή θέση οι Φιλωτίτες, με το πέρασμα των αιώνων, απεδείχθησαν άξιοι δημιουργοί μια κοινωνική και οικονομικής ζωής δομημένης στην ανθρωπιά και στην τιμιότητα. Έτσι, σήμερα απολαμβάνουμε ένα πανέμορφο Φιλώτι και μια κοινωνική ζωή ακμαία στη ζωντάνια της και ανόθευτη στο νησιώτικο της χαρακτήρα. Αυτό το αιγαιοπελαγίτικο ήθος, που χαρακτηρίζει την κοινωνική αντίληψη και πρακτική των Φιλωτιτών, δεν έχει ακόμη, ευτυχώς, αλλοιωθεί από την αλλοτριωτική λαίλαπα των καιρών μας.

Εκεί, στη γραφική πλατεία του χωριού, τη Γέφυρα, και υπό τη σκιά του γηράσκοντος πια αγέρωχου πλατάνου της (έτος φύτευσης: 1912) μπορεί ο επισκέπτης να νιώσει άνθρωπος: να πιει απολαυστικά τον καφέ του, το ούζο του, να φάει τη βανίλια και το κανταΐφι του. Συγχρόνως μπορεί να συνομιλήσει με τους απλούς ανθρώπους του καθημερινού μόχθου από τη θυμοσοφία και την πείρα των οποίων πολλά έχει να ακούσει και να μάθει για τη φιλοσοφία της ζωής. Η πλατεία της Γέφυρας, προβαλλόμενη από ποικίλα καταστήματα και γραφικά καφενεία, είναι το ζωτικό κέντρο του Φιλωτιού, όχι όμως και το μοναδικό καμάρι του. Μικρές πλατείες, γραφικά στενά, στε(γ)αστά, ολάνθιστες αυλές και ασπρισμένοι δρόμοι συνθέτουν ένα ανεπανάληπτο μεγαλείο λεπτού γούστου και νοικοκυροσύνης.

Αποτελεί βεβαίως ασυγχώρητη παράλειψη για τον επισκέπτη του Φιλωτίου, αφού φτάσει στην πλατεία, να μην πεταχτεί λίγο πιο πάνω, ως την εντυπωσιακή για το άσπρο και αρχιτεκτονικό της κάλλος, ιστορική εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και ως τα παρακείμενα, μουσειακής εκμετάλλευσης κτίρια, τα οποία στεγάζουν το Αγροτικό Συνεταιρισμό Φιλωτίου και το Σύλλογο Γυναικών.

Αν η ανηφορούλα των εκατό μέτρων, ως την εκκλησία, αποδειχθεί κουραστική δεν έχει ο επισκέπτης παρά να ξαποστάσει στη σκιά του πλατάνου της παρακείμενης παλιάς και ιστορικής πλατείας του Λαχαναριού. Για τον επισκέπτη, που έχει χρόνο στη διάθεσή του, μια βόλτα σ’ όλο το χωριό θα αποβεί η πιο ευχάριστη κούραση. Και τι δεν έχει να θαυμάσει! Το αθλοθέατρο «Εμμ. Ψαρράς», το Τεχνικό και Επαγγελματικό Λϋκειο, Το Ι.Ε.Κ., το Ηρώον, το Ελικοδρόμιο, το γήπεδο «Γιάγκος Γρατσίας», το Δημοτικό Σχολείο, το Πολιτιστικό Κέντρο του Συλλόγου Φιλωτιτών, τον Πύργο, την πηγή του Καλάμου, τις γειτονιές με τους μαγευτικούς δρόμους και τα νοικοκυρεμένα σπίτια, τα στενά και τις εκκλησίες, τον αμαξωτό κατά μήκος του χωριού, τον εγκάρδιο χαιρετισμό των απλών και ανώνυμων ανθρώπων, το ανιδιοτελές κέρασμα που αποτελεί και ευγενέστατη, συνειδητά παγιωμένη, αντίληψη του πνεύματος της φιλοξενίας. Αν μάλιστα ο επισκέπτης θελήσει να γνωρίσει και τις αγροτικές περιοχές του χωριού, αυτό είναι που θα ολοκληρώσει την ταξιδιωτική του ευτυχία. Ν’ ανεβεί, δηλαδή, στην κορφή του Ζα, είτε μέσω Λεβγασών (όπυ η αρχαία επιγραφή ΟΡΟΣ ΔΙΟΣ ΜΗΛΩΣΙΟΥ) και Καμινιών είτε από τα’ Αργιους.

Ακόμη, να επισκεφθεί τη Βρύση των Αριώ, τη Σπηλιώτισσα, τον Πύργο του Χειμάρρου, την Κάμινο, τις θάλασσες του Καλάντου, του Σπεδού, τα βοσκοτόπια με τους μητάτους και τις μάντρες, τα σκόρπια (περί τα 50 διαθέτει η περιφέρεια του Φιλωτίου) εκκλησάκια, το Κάστρο του Απαλίρου, να περάσει σελάδια, να ανεβεί κορφές, να κάνει τσιγάρο με τους βοσκούς και να συνομιλήσει μαζί τους, να νιώσει την ποιότητα της βουκολικής συγκίνησης από τον ήχο των κουδουνιών και το παίξιμο της τσαμπούνας, να φάει τουλουμοτύρι με ντομάτα και να ξαποστάσει στη σκιά κάποιας πιρνιάς.

Όσο κι αν είναι κατά μέγα μέρος άγονες αυτές οι περιοχές, δεν παύουν να είναι τροφοδότρες και παραγωγικές νοστιμότατων και περιζήτητων κτηνοτροφικών προϊόντων. Αυτές οι περιοχές έχουν δεθεί στενά με την κοινωνικολαογραφική και οικονομική ιστορία του χωριού μας, και ακόμα αποτελούν περιοχές συνυφασμένες με το σαγηνευτικό μυστήριο της παρθένας φύσης.

Πολύ, όμως, τον ταλαιπώρησα τον επισκέπτη. Για ένα καφέ, στη Γέφυρα, τον κάλεσα και αυτό βρέθηκε ρομαντικός οδοιπόρος στα βοσκοτόπια. Καιρός, να του προσφερθεί κάτι το διαφορετικό. Αυτό θα το βρει με την επάνοδό του στο Φιλώτι, όπου, αν πέσει στις ετοιμασίες του Δεκαπενταύγουστου, πολλά έχει να χαρεί η ψυχή του. Από τη μια το πολύβουο καθημερινά νυχτερινό Φιλώτι, με τον αμαξωτό του γεμάτο από κόσμο που βολτάρει και με τα μαγαζιά να εκπέμπουν το καθένα τη δική του νότα ψυχικής ευφορίας. Και όταν αργά τη νύκτα, όλα αυτά καταλαγιάσουν, ο επισκέπτης θα εισπράξει, ως τελευταία απόλαυση της νύκτας, τους νησιώτικους ήχους της μουσικής και των τραγουδιών (κυρίως των αυτοσχέδιων) που σε κάποιες φωτόλουστες ταράτσες θα προκαλούν ορισμένοι γιορτάζοντας κάποιο σημαντικό γι’ αυτούς κοινωνικό γεγονός, όπως οι γάμοι και τα βαφτίσια.

Γράφοντας για το Φιλώτι της κοινωνικής και φυσικής ομορφιάς, δεν μπορώ να πω ότι εξάντλησα το θέμα. Δεν είναι, εξάλλου, αυτό το ζητούμενο. Σημασία έχει ότι, έστω και δι’ ολίγων επιχειρήθηκε να δοθεί ικανά η εικόνα ενός χωριού που συνεχώς προοδεύει άξια τιμώντας τη νησιωτική του παράδοση.

Αυτό, πάντως, που θα ήθελα να τονίσω επιλογικά είναι ότι η Νάξος μας κοσμείται από όλα τα χωριά της και όλα μαζί – το καθένα με το δικό του τρόπο – συνυφαίνουν το μεγαλείο της.

                                                                                                                             Αντώνης Τζιώτης