Η ΒΟΥΡΒΟΥΡΙΑ ΝΑΞΟΥ

Η Boυρβoυριά είναι  ένα από τα 42 χωριά της Νάξου που αποτελούσε έως το 1999 μαζί με το Δαμαλά και το Δαμαριώνα την Κοινότητα Δαμαριώνα, μία από τις είκοσι τότε κοινότητες της Νάξου. Eίναι ακόμα ένα από τα δώδεκα χωριά που αναδύονται από την ασημoπράσινη θάλασσα του ελαιώνα στο κέντρο ή στις παραφυφές του ευρύχωρου λεκανοπεδίου της Τραγαίας. Απέχει 15 χιλιόμετρα από τη Χώρα, την πρωτεύουσα της Νάξoυ, και αποτελεί συγκοινωνιακό κόμβo, απ' όπου διέρχονται όσοι κατευθύνονται από τη νότια Νάξο προς το Χαλκί και τα ορεινά χωριά, αλλά και προς το Δαμαριώνα και από άλλο δρόμο προς το Φιλώτι.

Σχετικά με το τοπωνύμιο Βουρβουριά ο αεiμνηστoς δάσκαλός μας, Στυλιανός Παραράς, μας έλεyε ότι πρoέρχεται από τη λέξη βουρλιά, το γνωστό φυτό που φυτρώνει στον Ποταμό μας, προφανώς με αναδιπλασιασμό, Βουρβουριά <Βουρ- βουρλιά <βoύρλο + κατάλ. -ιά που σημαίνει φυτό <μεσν. βούρλον <μτγν. βρούλον <αρχ. βρύλλον. Πρότεινε μάλιστα το χωριό μας να μετονομαστεί σε Παράδεισος, δηλαδή περιβόλι, αφού στην πραγματικότητα και τότε αλλά και τώρα το χωριό μας είναι ένα μεγάλο ανοιχτό περιβόλι και αυτό το όνομα του ταιριάζει, αφού αποδίδει κυριολεκτικά την πραγματικότητα.

Σήμερα διoικητικά ανήκει στο Δήμο Δρυμαλίας. Δεν υπήρξε ποτέ μεγάλo χωριό, υπήρξε όμως μεγαλύτερο από σήμερα.. Άλλοτε ο πληθυσμός τoυ  έφτανε τους 150 κατοίκους, ενώ κατά  τη δεκαετία του 1950 στο Δημοτικό Σχολείο του Δαμαριώνα φοιτούσαν περίπου 25 μαθητές και στο Γυμνάσιο της Tραγαίας 15 μαθητές.

Είναι αλήθεια ότι το χωριουδάκι μας, αν και  απροσδιόριστη με ακρίβεια από την έρευνα., έχει μακρά ιστορία,. Αφού  η ίδρυσή του ανατρέχει μάλλον στη Βυζαντινή εποχή και τη Φρα.γκoκρατία. Τα εκκλησιαστικά μνημεία του τόπου μας επιβεβαιώνουν αυτήν την άποψη και απoδεικνύουν την ευλάβεια  των προγόνων μας. Βυζαντινοί είναι οι ναοί του Αγίου Κωνσταντίνου (έτος ίδρυσης 1311) και  της Αγίας Παρασκευής (1397).

Η αρχαιότερη αναφορά της Βουρβουριάς γίνεται σε νoταριακό έγγραφο από το 1538. Τη

Βουρβουριά αναφέρει και ο Γάλλος περιηγητής J. Ρ. de Toumefort, ο οποίος επισκέφτηκε τη Νάξο στα τέλη του 17ου  αι .. Αλλά και ο Ιταλός V. Coronelli στο έργο του Isolario dell Atlante Veneτo (Βενετία 1696) αναφέρει το χωριό Vurecuria, που κατά το Γιώργο Δημητροκάλλη, προφανώς πρέπει να ταυτιστεί με τη Boυρβoυριά. Την ιστορία του χωριoύ μας μαρτυράει επiσης ο μεταβυζαντινός ναός του Aγίου Γεωργίou (1762), ανακαιvισμένoς στη σημερινή τoυ μορφή. Αλλά και η ενοριακή εκκλησία του χωριού μας, ο Άγιος Προκόπιoς. Ιδρύθηκε στα χρόνια της Τcυρκοκρατίας (1809·1810) σε μια εποχή που η ενορία μας είχε δύο ιερείς, τον παπα-Μανουήλ Κατζούλη και τον παπα-Γιάνvη Κορρέ, όπως αναφέρεται σε επιγραφή του υπέρθυρου.

Βουρβoυριώτης ήταν ακόμα ο φωτισμένος ηγούμενος της Μονής της Φανερωμένης, Δωρόθεος Τζιώτης, ο οποίος ίδρυσε και Λειτούργησε σε χρόνια δίσεκτα δύο σχολεία., ένα στην Αγία Kυριαική της Χώρας Νάξου (1826) και ένα δεύτερο στους Ακαδήμoυς (1829). Ο μεγάλος αυτός συμπατριώτης μας πέθανε το 1832 και, κατά την παράδοση, ο τάφος του βρίσκεται στην Αγία Kυριακή. Ακόμα ο παπα- Γιώργης Σταμ. Bαμβακόπoυλoς, εφημέριος στο Χριστό του Δαμαριώνα, καταγόταν από τη Boυρβoυριά. Σύμφωνα με πληροφορίες της Eιρήνης Μάλαμα  - Κάγκανη από τη Βoυρβουριά καταγόταν και ο παππούς της παπα - Αντώνιος Μάλαμας, εφημέριος στον Ι. Ναό του Τα.ξιάρχη στο Κεραμί, που εξυπηρέτησε περιστασιακά και τις ενορίες του Χριστού, της Aγiας Ειρήνης και του Αγίου Προκοπίoυ. Ο αείμνηστος παπα - Αντωνιός είχε τη φήμη του καλού ιερέα και ήταν ακόμα και αγιογράφος. Ήταν πατέρας του γνωστού ξυλουργού αείμνηστου Στέλιου Μάλαμα. Αλλά και ο πατέρας του παπα – Αντωνιού ήταν ιερέας, ο παπα – Λιανός, το όνομα  του οποίου διατηρεί μέχρι σήμερα αγρόκτημα στη Βουρβουριά που λέγεται του παπα – Λιανού.

Τέλος., σε δικαιοπρακτικό έγγραφο του 1720 αναφέρεται ότι στη Βουρβουριά υπήρχε κελί του μοναστηριού της Καλορείτσας, παράπλευρα στην οικία της οικογένειας Νικολάου Βασαλάκη. Ακόμα αναφέρεται ότι το 1867 το χωριό μας είχε 30 oικoγένειες 134 ψυχές, όταν o Δαμαλάς είχε 20 οικογένειες και 103 ψυχές  και Ο Δαμαριώνας είχε 135 οικογένειες και 605 ψuχές.

Αλλά και τα τοπωνύμια (τα ονόματα τόπων), όπως: της Xιονούς (<Χιονού <Χιόνω <χιών «χιόνι», η Χιονάτη «η λευκή και Kαθαρή σαν το xιόνι» όπου μάλιστα υπήρχε και νερόμυλος της Xιονούς, της Λεντούς (Λεντού <Λεοντώ <Λεoντiα. θηλ. του Λεόντιoς <λέων «η δυνατή σαν λιοντάρι»)κ.ά., είναι καθαρά βυζαντινά ως προς τον τόπο και θυμίζουν τη συνήθεια πoυ είχαν οι Βυζαντινοί πρόγονοί μας να oνoμάζoνται με το μητρώνυμo, δηλαδή το όνομα της μητέρας τους, συνήθεια που διατηρήσαμε κι εμείς μέχρι σήμερα.. αφού λέμε, ως έκφραση οικειότητας και χωρίς καμιά πρόθεση μείωσης της πρoσωπικότητας, «ο Μανόλης της Ελένης, ο Αντώνης της Μαρκουλίνας, ο Αλέκος της Σωτήραινας», «ο Βασίλης της Φλουρής» κ.λ.π.

Παλιά είναι επίσης και τα τοπωνύμια: Βαριά (<βαρέα), εννοείται χωράφια από το ουδέτερο του επιθέτου βαρύς «αυτός που μετατοπίζεται δύσκολα», επειδή κατά την κατάλληλη εποχή του οργώματος. άλλοτε που έβρεχε πολύ, ήταν ακόμα υγρά για να καλλιεργηθούν. Η Ερινιά «αγριοσυκιά» <αρχ. ερινεόν «αγριόσυκο, ορν(ι)ός» + κατάληξη -ιά που σημαίνει φυτό. Οι Φυτειές <φυτειά «νεαρό αμπέλι» <αρχ. ρ. φυτεύω <φυτόν. Τα Καύκαλα «το γυμνό ύψωμα Ν. του χωριού, κρανίου τόπος» <μτγν. καύκαλov «κρανίo, όστρακο». Του Χοίρου ο Ρυάκας, χείμαρρος Ν. του χωριού, όπου έβοσκαν άλλοτε ανεπιτήρητα τα συμπαθή τετράποδα, <αρχ. Αιτ. τον ρύακα + ς <αρχ. Ρύαξ <ρέω «τρέχω, κυλώ, σχηματίζω ρεύμα». Τα Περιάρια «ποτιστικά» <περι(γ)άρ(δ)ι <περγάρδι <περγάδι <πυργάδι «κήπος με πύργο», κ.ά.

Ιστορικό μνημείο της Φραγκοκρατίας (1207 – 1620) στο χωριό μας είναι τα λείψανα του λεγόμενου πύργου του Άρχου, δηλαδή του Άρχοντα, του Φράγκου φεουδάρχη Σωμμαρίπα, ο οποίος επέλεξε να χτίσει τον πύργο του εδώ, επειδή το χωριό ήταν πλούσιο και όμορφο. Ο πύργος ήταν διώροφος, είχε λιοτρίβι και φούρνο, αλλά κατεδαφίστηκε το 1927 από τον ιδιοκτήτη του, για να χτιστεί σπίτι στο Χαλκί. Τα λείψανα του πύργου σήμερα σώζονται στο περιβόλι του Στέφου Κυπραίου.  Γύρω από τον πύργο λογικά πρέπει να είχαν χτιστεί τα σπίτια των κολίγων που καλλιεργούσαν τα κτήματα του Άρχοντα και αποτέλεσαν τον πυρήνα του συνοικισμού. Παράλληλα, εκτός από τους δύο νερόμυλους, που λειτουργούσαν παλαιότερα αποδεικνύουν, τόσο την παραγωγικότητα, όσο και τη δύναμη πληθυσμού του χωριού μας. Κατάλοιπα της φραγκοκρατίας στο χωριό μας είναι και τα τοπωνύμια: Μητροπολιανό/-ού <ιταλ. Metropliano <metropole + κατάλ. Iano, κτήματα δηλαδή που ανήκαν άλλοτε στη Μητρόπολη των καθολικών της Νάξου.

Τζαμπιά <Ζαμπία/Ζαμπιώ <Ζαμπέττα <Ελιζαμπέττα <ιταλ. Elisabetta <εβρ. Ελισάβετ.

Boυρβoυριώτες από τις συζύγους τους ήταν οι πρωτoπόρoι της χερσαiας συγκoινωνίας στη Νάξο αυτοκινητιστές, αείμνηστοι Σωτήρης Λυκοσκούφης και Δημήτρης Koντoπiδης με τα ιστορικά πια αυτοκίνητά τους GMC και FORNT αντίστoιχα. Ακόμα ο αγροτικός γιατρός της Τραγέας (1965-1978), αείμνηστος Βασίλης Δημητροκάλλης, που θυσίασε τη ζωή του στην αφιλοχρήματη εξάσκηση του λειτουργήματός του και ο αείμνηστος μεγάλος φιλόλογος Μανόλης Avτ. Σέρβος.

Αλλά και στις ημέρες μας έντιμoι εργάτες της γης, ελεύθεροι επαγγελματίες, έμποροι, υποδηματoπoιoί, σιδηρoυργoί, λεωφοροιούχοι, υπάλληλοι σε υπουργεία. υπάλληλοι και προϊστάμενοι σε ΔΕΗ., ΟΤΕ., ΕΛΤΑ, τεχνολόγοι, αστίατροι, δάσκαλοι, καθηγητές, ανώτατοι στρατιωτικοί έχουν αναδειχτεί από το χωριουδάκι της Boυρβoυριάς.

Δυστυχώς όμως η Βουρβουριά, μολονότι βρίσκεται σε καλή γεωγραφική θέση, έχουν συντoμευτεί οι αποστάσεις από τα γειτονικά χωριά και τη Χώρα, απέχει μόλις ένα χιλιόμετρο σε ασφαλτοστρωμέvο δρόμο από το Xαλκί, το διoικητικό και εμπoρικό κέντρο της Τραγέας, και από το Δαμαριώνα. αντίστoιχα, και έχουν αισθητά βελτιωθεί οι συνθήκες διαβίωσης σ' αυτό, παρά ταύτα συρρικνώνεται κυρίως, εξαιτίας της μείωσης του πληθυσμού και της απουσίας νέων οικογενειών, συνεχιστών της ζωής στο χωριό, αλλά και της επίδοσης των νέων ανθρώπων στις σπονδές. που τους έδωσε το διαβατήριο για την αποδημία. Έτσι ο πληθυσμός σήμερα έχει περιοριστεί στους 30 περίπου μόνιμους κατοίκους, κατά πλειονότητα και αυτούς ηλικιωμένους.

                                                 Νικόλαος Προμπονάς